معرفی اثر

در مورد کتاب «بادهای افسون» صحبت خواهیم کرد، کاری از اقای پرویز براتی. عنوان فرعی کتاب بسیار گویا و روشن به محتوای کتاب می‌پردازد؛ «مقدمه‌ای برعلوم غریبه در ایران». کتاب حاضر، کوششی است برای روشن کردن علاقه انسان به جادو، استفاده از فنون و توانایی‌هایی که به سوی اعمال غیر عرف معمول حرکت می‌کند. کتابی که در ۲۴ فصل با نگاهی توصیفی به بررسی ابعاد و وجوه مختلف علوم غریبه در ایران پرداخته و فصل‌هایی را نیز به جادو، کیمیاگری، طلسمات و شاخه‌های دیگر علوم غریبه اختصاص داده است و البته بخش‌هایی از کتاب هم بر خلاف عنوانش به بررسی جایگاه این علوم در غرب اختصاص دارد. کتاب را نشر چشمه منتشر کرده، بر روی کاغذ کاهی رنگ نازک که طرح روی جلد و گرافیک ان در مجموع مطلوب است. در ادامه به محتوا و مطالب ان خواهیم پرداخت.

در پشت جلد خود کتاب توضیح مختصری به این شرح امده است: «کمتر فرهنگ یا آیینی فاقد پس زمینه علوم غریبه است. دلمشغولی به امر غریب، جزو وابستگی‌های ذهنی انسان در مذاهب و قبایل ابتدایی بوده و طلسم و جادو، واژه‌هایی‌اند که قدمتشان همپای قدمت حضور ادمی بر کره خاکی است. اما حدوث امر غریب فقط مختصّ جهان‌های کهن نیست، گرایش به علوم و امور غریبه، مرز نمی‌شناسد و همان قدر که جان‌های قدیم در این جهان‌ها غوطه ور بوده‌اند، ساکنان نو هم امر غریب را هم بسته عینی زیست خود کرده‌اند. تنها تفاوت غریبه ورزی امروز با دیروز، در دگرگونی‌های هستی شناختی است. کتاب حاضر، کوششی است برای تصویرکردن این متون از نمای نزدیک؛ گام مهم‌تر، شناسایی علت‌هایی است که از رهگذر انها، امر غریب بر ملت‌ها حادث می‌شود».

 

من کجا وُ این کتاب کجا؟

داریم در مورد کتابی حرف می‌زنیم که عنوان مرموزی دارد. هر چیز مرموزی توجه آدمیزاد به خودش جلب می‌کند. انسان‌ها از همان ابتدا هم به این عناوین علاقه‌مند بوده‌اند، وگرنه در طول تاریخ تا این اندازه به آن نمی‌پرداختند و در موردش متن و حاشیه نمی‌ساختند.

در اردیبهشت ماه امسال داشتم خودم را برای نمایشگاه سالیانه کتاب تهران اماده می‌کردم و لیست کتاب می‌گرفتم برای خرید. در میان آثار جدید نشر چشمه به این کتاب برخوردم و وارد لیست کردم، اما در نمایشگاه ارایه نشده بود. تا این که چند روز پیش در کتاب‌فروشی مورد علاقه‌ام در همدان یعنی «کتاب‌شهر» آن را دیدم، خریدم و با وجود آن که در یکی از شلوغ‌ترین هفته‌های کاری‌ام در طول سال به سر می‌برم، در عرض یک روز کتاب را کامل خواندم.

موضوع علوم غریبه را دوست دارم، نه برای پرداختن به آن، بلکه برای عجیب و مرموز بودنش، برای این که هست، اما درباره آن صحبت نمی‌شود.

این علاقه از روزی ایجاد شد که در دوران نوجوانی و وقتی که نزد مرحوم پدربزرگ دانشمندم، جناب حجت‌الاسلام علیزاده تلمذ قران می‌کردم و در سوره نمل به داستان حضرت سلیمان و ماجرای بلقیس پرداختیم، در من ایجاد شد:

 

قَالَ یا ایهَا الْمَلَا ایکمْ یاتِینِی بِعَرْشِهَا قَبْلَ انْ یاتُونِی مُسْلِمِینَ ﴿۳۸﴾

[سپس] گفت ای سران [کشور] کدام یک از شما تخت او را پیش از انکه مطیعانه نزد من ایند برای من می‌اورد (۳۸)

 

قَالَ عِفْرِیتٌ مِنَ الْجِنِّ انَا اتِیک بِهِ قَبْلَ انْ تَقُومَ مِنْ مَقَامِک وَانِّی عَلَیهِ لَقَوِی امِینٌ ﴿۳۹﴾

عفریتی از جن گفت من ان را پیش از انکه از مجلس خود برخیزی برای تو می‌اورم و بر این [کار] سخت توانا و مورد اعتمادم (۳۹)

 

قَالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکتَابِ انَا اتِیک بِهِ قَبْلَ انْ یرْتَدَّ الَیک طَرْفُک فَلَمَّا رَاهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قَالَ هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّی لِیبْلُوَنِی ااشْکرُ امْ اکفُرُ وَمَنْ شَکرَ فَانَّمَا یشْکرُ لِنَفْسِهِ وَمَنْ کفَرَ فَانَّ رَبِّی غَنِی کرِیمٌ ﴿۴۰﴾

کسی که اندکی از علم کتاب را داشت، گفت من ان را پیش از انکه چشم خود را بر هم زنی برایت می‌اورم پس چون [سلیمان] ان [تخت] را نزد خود مستقر دید گفت این از فضل پروردگار من است تا مرا بیازماید که ایا سپاسگزارم یا ناسپاسی می‌کنم و هر کس سپاس گزارد تنها به سود خویش سپاس می‌گزارد و هر کس ناسپاسی کند بی گمان پروردگارم بی نیاز و کریم است (۴۰)

 

در اینجا یک نکته بسیار ظریف شدیدا کنجکاوی‌ام را برانگیخت؛ «پس کسی که اندکی از علم کتاب را داشت». سوالات ذهنم را تسخیر کرد: علم کتاب چیست؟ این علم با سایر علوم چه تفاوتی دارد؟ چرا فقط ان فرد این علم را داشته؟ چرا اندکی از ان را داشته است؟ دیگر چه کسانی از علم کتاب اطلاع دارند. خود ان کتاب چیست؟ و همین‌طور بی‌شمار پرسش‌هایی که داشت خلق می‌شد. ایشان توضیح مختصری فرمودند، اما احساس کردم به خاطر کمی سن و محدودیت دانشم نمی‌خواهند بیشتر از ان به مساله پرداخته شود.

سال‌ها گذشته، اما سؤالات همچنان به قوت خود باقی است. به همین دلیل در این سال‌ها در حال کشف هستم.

ظاهرا مساله برای اقای براتی هم تقریبا چنین کنجکاوی مشابه‌ای بوده است. در انتهای همین متن، نوشته خود جناب براتی را که در مقدمه‌ی کتاب اورده برای شما بازنویسی کرده‌ام.

 

و اما خود کتاب

ادبیات اقای براتی، ادبیاتی روان و مطلوب است. کتاب ساده نوشته شده است و دقت نظر ایشان در برخی مسایل تاثیر خوب روی خواننده می‌گذارد. اما همان طور که خود ایشان در عنوان فرعی کتاب اشاره کرده‌اند این کتاب «مقدمه‌ای» است بر بحث پیچیده و مخفی علوم غریبه. عناوین فهرست نشان می‌دهد که نویسنده قصد داشته از جنبه مختلف و متنوعی به این مساله بپردازد، اما خیلی عمیق نشده است. عناوین فهرست عبارت‌اند از:

 

  • اهل هوا
  • جادو در ایران، کیمیاگران و ساحران
  • علوم غریبه در ایران
  • کتاب‌شناسی علوم غریبه در ایران
  • بلیناس و طلسمات او
  • اصف‌بن برخیا و طلسم‌هایش
  • جابر
  • پدر کیمیاگران
  • رازی و رازهای صنعت کیمیا
  • فیلسوف کیمیاگر
  • رازهای فیلسوف شهید
  • ابن‌عربی و علم حروف
  • مردی با ستاره‌هایش
  • اسرار حسین واعظ
  • شیخ بهایی
  • عالِم غریب
  • از ادبیات غریبه تا سخن غریبه
  • زبان و معنا در متون غریبه
  • علوم غریبه به مثابه هنر
  • علوم غریبه: از هند تا پاکستان
  • علوم غریبه در غرب، افلاطون و علوم غریبه
  • قرائت یونگ از کیمیاگری
  • علوم غریبه: واقعیت یا خرافات؟
  • چکشی علیه جادوگران.

نکات ضعف و قوت

از خواندن کتاب واقعا لذت بردم چون اولین بار بود که کتابی به وضوح به این موضوع می‌پرداخت. در کل از اطلاعاتی که لازم است در یک جا به آن پرداخته شود، استفاده کردم. در بخش پایانی کتاب به کنش فیلسوفان مکتب فرانکفورت به این موضوع پرداخته شده که برای من تازه و جالب بود. در آن به دیدگاه‌های انتقادی ادورنو درباره ستون طالع‌بینی روزنامه لس‌انجلس تایمز پرداخته شده و به این‌که ادورنو گرایش به طالع‌بینی و علوم غریبه در روزگار مدرن را یکی از تجلیات و عوارض «صنعت فرهنگ» می‌داند و توصیه‌های ستون‌های طالع‌بینی را نوعی ترویج سازشکاری قلمداد می‌کند. به نظرم این نگاه، نگاهی است که نیاز به تفکر و بررسی دارد. با این همه یکی از نقاط ضعف کار این بود که با توجه به اشاره خود نویسنده، این کتاب «مقدمه» است. حقیقتا میل زیادی به دانستن عمیق در این خصوص هست که کتاب وظیفه داشت به آن بپردازد.

 

مقدمه خود کتاب

سال‌ها پیش که مدام به نسبت واقعیت و ناواقعیت فکر می‌کردم نمی‌دانستم مرز واقعیت و ناواقعیت کدام است. واقعیت روزمره زندگی، چنانم ازار می‌داد که یکسر، به نفی واقعیت روی اورده بودم؛ نفی واقعیت مغشوش، نابسامان و ناسازه‌وار. کودکی‌ام در خشت و گل سپری شد؛ با فضاهایی وهم الود، تاریک و گوتیک از نوع ایرانی.

با گروهی از شاعران و نویسندگان جوان اشنا شدم که سودای خنده، مکالمه و فراموشی در سر داشتند. اغلب شاعران و نویسندگانی بودند که قطعیت را بر نمی‌تافتند، ان زمان بحث‌های مربوط به شالوده‌شکنی، پست مدرنیسم، پساساختارگرایی و نگاه‌های زبان‌شناسی در شعر داغ بود. فضای ادبی اصفهان هنوز از فضای دهه چهل «جنگ اصفهان» تاثیر می‌گرفت. ا این تفاوت که اوانگاردیسم دهه هفتاد را هم در خود داشت. من اما به جز ارتباط‌هایی محدود، چندان ربطی به این فضا نداشتم. زندگی‌ام پرملال‌تر از ان بود که بتوانم با خاطری اسوده، اندوه خود را در این فضا پنهان کنم. با این حال به جهت همنشینی با چند رفیق شاعر و نویسنده، خود به خود به این فضاها کشیده می‌شدم؛ هر چند کوتاه و گاه به گاهی. تنها دو سه تن بودند که میان خود و ان‌ها احساس قرابت می‌کردم. بیشتر وقتم یا در مخزن کتابخانه دانشکده ادبیات می‌گذشت یا به بحث و جدل با استادان دانشکده. علاقه خاصی به نسخه‌های قدیمی پیدا کرده بودم و گاهی به استادان جوان دانشکده ادبیات در تصحیح این نسخ کمک می‌کردم. روزی، در جمعه بازار کتاب اصفهان، به نسخه‌ای از اسرار قاسمی برخوردم. به رغم بی‌پولی، ان را خریدم. از کتاب خوشم امد، نه بابت اجرای مو به موی دستورات ان بلکه به خاطر فضای نوشتاری‌اش. بعد از ان شروع به جمع‌اوری این گونه کتاب‌ها کردم. همنشینی با استاد جمشید مظاهری (سروشیار) از دیگر ماجراهای شگرف ان روزگار بود. او وقوف زیادی بر ادبیات کلاسیک ایران داشت.

به تهران مهاجرت کردم... اغلب در بساط دست‌فروش‌های خیابان‌های تهران در لابه‌لای کتاب‌های روان‌شناسی، رمان‌های عامه‌پسند و افست‌های کمیاب، سراغ کتاب‌های علوم غریبه را از کتاب فروش‌ها می‌گرفتم. گاهی هم از مجموعه‌داران کتاب‌های چاپ سنگی و خطی می‌پرسیدم کتابی در این زمینه دارید؟ فکر می‌کردند واقعا در پی اجرای دستورالعمل‌های رمالان هستم!

ماحصل کار، چیزی شده که پیش روی‌تان است. کتاب حاضر بی ان که ادعایی درباره نگارش تاریخی در زمینه علوم غریبه در ایران داشته باشد، کوششی است برای شناسایی متونی که بخش مهم ناخود اگاهی تاریخی ایرانیان را تشکیل می‌دهند. در متن پیش رو، تلاشی شده نگاهی بی‌طرف، تئوریک و در عین حال دیرینه شناسانه به علوم غریبه صورت گیرد. طی این مطالعه دریافتم پرداختن به سیر علوم غریبه در ایران بدون نیم نگاهی به جایگاه این علوم در غرب، چندان منطقی نیست. پس علوم غریبه در جهان هم به فهرست مطالب کتاب راه پیدا کرد. همچینین احساس کردم باید فصلی را به «جادو» اختصاص دهم. جادو در اسلام و دیگر ادیان اسمانی امری مذموم شناخته می‌شود. با این حال برای محقق فرهنگ عامه و باورهای ایینی، پدیده‌ای جمعی به حساب می‌اید که باید تنها به بررسی ابعاد ان پرداخت بی ان که قضاوتی در مورد ان کرد. در این جا باید تاکید کنم که هدف از پرداختن به این علوم، تایید محتوای موجود در انها نیست و تنها هدف نوشتار حاضر اشنا کردن مخاطب با برخی زوایای پنهان ذهنیت تاریخی ایرانی و تمرکز بر متن‌هایی با پس زمینه امر غریب است.

پرویز براتی

 

شناسنامه اثر

عنوان: بادهای افسون

نویسنده: پرویز براتی

ناشر: نشر چشمه

سال نشر: چاپ اول ۱۳۹۶

شمارگان: ۱۰۰۰ نسخه

شماره صفحه: ۱۸۶ ص.

موضوع: علوم غریبه - تاریخ

قیمت: ۱۷۰۰۰ تومان

 

  • هیچ نظری یافت نشد

نظر خود را اضافه کنید.

0